Özet
Gayeci, bu iddiaları sarsacak deliller gösteriyor: (Necmi bahr) in bir kolu kesilirse, hayvan yeni bir kol yapıyor. Ve kesilen koldan da yeni bir (necmi bahr) meydana geliyor. Mozaik nazariyesi yani mihaniki âmillerle izah bu neviden vakaları aydınlatmağa kâfi görünüyor.
Diğer Dergiler
Tam metin içeriği
52 : o Her Ay
gayeci izah bu iddiayı sarsacak deliller gösteriyor: (Necmi
bahr) in bir kolu kesilirse, hayvan yeni bir kol yapıyor. Ve ke-
silen koldan da yeni bir (necmi bahr) meydana geliyor. Moza-
yık nazariyesi yani mihaniki âmillerle izah bu neviden vaka-
ları aydınlatmağa kâfi görünmüyor.
Hans Driesch'e göre mihaniki nazariyede
uzvi sistem statik bir illetler yekünu gibi
görülmüştür; ve bu suretle vakaları izah
kabil değildir. O, hayati tekâmül silsilesine yeni bir illet mef-
humu, Aristo'dan mülhem olduğu (Entelechia) fikrini ilâve et-
mektedir. Yani canlı mevcudun çoğalmasını, devamını, tekâ-
mülünü yapan minahiki şartlar arkasında, ve yalnız hayata mah-
sus gai bir illet (cause finale) dir.
Finalizmin
tenkidi:
Fakat bu telâkki bizi - doğrudan doğruya - ilim dışı bir me-
kanizme sevkeder. İtalyan hayatiyatçısı Eugönio Rignano'nun
da başka bir yoldan düştüğü bu gai illet fikri hayatın ilmi iza-
hı ile hiç bir suretle uzlaştırılamaz (11. Ya hayati bir tekâmülü
tamamile ilim dışı bir görüşle izaha çalışan vitalistler gibi ha-
reket etmeli; ona ölçü, mefhum ve mantık dışında bir nevi mis-
tik vasıflar vermeli; yahut ta ilmi görüş içerisinde kaldıkça ta-
bii vakıalar silsilesinde düşünülmesi mümkün olmıyan gai ha-
reket fikrinden vaz geçmelidir. Kant'ın haklı olarak gösterdiği
gibi illiyet ancak aralarında aksedilmesi mümkün olmıyan
(irreversible) bir evvellik ve sonralık münasebeti içinde düşü-
nülebilir. (Gaiyet) ise gayenin yani sonradan olacak olan şeyin
vasıtayı yani evvelce vukua gelen şeyi tayin etmesi demek ol-
duğu için illiyetin tamamen zıddıdır. Onların beraberce düşü-
nülmesi bile mümkün değildir. Bundan başka Driesch'e naza-
ran bu gai illet gayri maddidir: Nasıl olur da gayri maddi olan
bir şey madde üzerine tesir edebilir, Böyle bir görüş tabiatin
mantıki ve ilmi görülüşünde yer bulamaz. Bu vesile ile biz, mu-
asır fizikteki (yakınsızlık) fikrinden de istifade edemeyiz. Zira
fizik sadece, eserleri tahmin edebilmek için illetlerin kâfi dere-
cede tayin edilemiyeceğini söylüyor. Bu hiç bir zaman tabii
hadiseler dışında gai illetlere kapı açmak demek değildir. 'Tabi-
(41 Eugönio Rignano: La meömoire biologigue.
